Warmtepomp in een oude woning: radiatoren vervangen of niet?

In een Belgische woning uit de jaren 70-80 moet je niet automatisch alle radiatoren vervangen om over te stappen op een warmtepomp. De oorspronkelijke installatie was berekend op water van 70 tot 90 °C, vaak met ruime marge: is de woning intussen wat beter geïsoleerd, dan volstaat een groot deel van de radiatoren bij 50-55 °C. De juiste volgorde: dak en luchtlekken aanpakken, deze winter de "55-gradentest" doen, het warmteverlies per kamer laten berekenen en alleen de te kleine radiatoren vervangen.

Waarom de aanvoertemperatuur alles bepaalt

De aanvoertemperatuur is de temperatuur van het water dat van de ketel of warmtepomp naar de radiatoren vertrekt. In een woning uit de jaren 70-80 draaide de oorspronkelijke stookolie- of gasketel doorgaans tussen 70 en 90 °C, het klassieke radiatorregime volgens Energie+, het technische portaal van UCLouvain en de Waalse overheid.

Een lucht-waterwarmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht en moet die "oppompen" tot de temperatuur van het verwarmingswater. Hoe groter dat verschil, hoe meer stroom de compressor verbruikt per kWh warmte.

De Europese energielabelverordening (gedelegeerde verordening (EU) nr. 811/2013) werkt daarom met twee referentiepunten: de lagetemperatuurtoepassing (water van 35 °C) en de middentemperatuurtoepassing (water van 55 °C). Elke productfiche van een warmtepomp vermeldt dus twee seizoensrendementen.

COP en SCOP: een technische fiche correct lezen

De COP is een momentopname in welbepaalde omstandigheden, bijvoorbeeld A7/W35 (7 °C buiten, water van 35 °C). De SCOP is het gemiddelde rendement over het hele stookseizoen en zegt veel meer over je factuur. Voorbeeld uit de catalogus van een fabrikant (Daikin Altherma 3 R, 8 kW, gemiddeld klimaat):

Bij 55 °C vraagt dezelfde warmte met dit toestel dus ongeveer 36 % meer stroom dan bij 35 °C (de waarde bij 45 °C is een schatting, geen cataloguswaarde). Vergelijk offertes daarom altijd bij dezelfde aanvoertemperatuur.

De 55-gradentest: volstaan je radiatoren nu al?

In Nederland maakte Milieu Centraal de "50-gradentest" bekend, en ook Belgische fabrikanten raden hem aan: laat je huidige ketel tijdens een koude periode op lage temperatuur draaien en kijk of het comfortabel blijft.

Wij raden aan te starten bij 55 °C. Dat is het middentemperatuurpunt van het Europese energielabel én de maximale afgiftetemperatuur voor de Vlaamse warmtepomppremie. Lukt het bij 55 °C, herhaal de test dan bij 50 °C.

1. Voorbereiden. Noteer de huidige ketelinstellingen, ontlucht de radiatoren en zet de thermostatische kranen in alle verwarmde kamers volledig open.
2. Instellen. Beperk de aanvoertemperatuur voor de verwarming tot 55 °C (of verlaag de stooklijn zodat 55 °C nooit overschreden wordt). Laat de instelling van het sanitair warm water ongemoeid.
3. Afvlakken. Houd het verschil tussen dag- en nachttemperatuur op maximaal 2 °C (bijvoorbeeld 20 °C overdag, 18 °C 's nachts), zoals Milieu Centraal adviseert: op lage temperatuur warmt het huis 's ochtends trager op.
4. Observeren. Noteer bij koud weer dagelijks de temperatuur per kamer, hoe lang het 's ochtends duurt en welke kamers fris blijven.
5. Interpreteren. Overal comfortabel: lage temperatuur is haalbaar. Eén of twee koude kamers: die radiatoren vergroten of vervangen. Overal te koud: eerst isoleren, of kies voor een hybride oplossing.

Stook je op gas, dan stelt Milieu Centraal ook voor om de meter af te lezen met 24 uur tussen, op een dag van −5 °C of kouder: de m³ omgerekend naar kWh (omrekeningsfactor op je factuur) en gedeeld door 24 geven een orde van grootte van het echt nodige vermogen.

Warmteverlies en radiatorvermogen: de berekening beslist

De test geeft een indicatie, de berekening geeft het antwoord. Buildwise (het vroegere WTCB) raadt aan de warmtebehoefte per ruimte te berekenen volgens NBN EN 12831-1 en de Belgische nationale bijlage van 2020, bijvoorbeeld met zijn tool HeatLoad.

Buildwise waarschuwt voor twee kortere wegen: oude tabellen in W/m² en het afleiden van het warmteverlies uit de bestaande radiatoren, die meestal overgedimensioneerd zijn. Een correcte berekening vertrekt van de wanden, de ramen, de luchtdichtheid en de buitenbasistemperatuur (−8 °C in de rekenvoorbeelden van Leefmilieu Brussel).

De vermogensfactor bij lage temperatuur

Het catalogusvermogen van een radiator wordt gemeten volgens EN 442, in regime 75/65 °C bij een kamer van 20 °C. Wat telt, is het verschil ΔT tussen de gemiddelde watertemperatuur en de kamer: het vermogen verandert volgens (werkelijke ΔT / nominale ΔT) tot de macht n, met n ≈ 1,3 voor de meeste radiatoren.

Berekening VCN Energy volgens de EN 442-methode (logaritmisch temperatuurverschil, n = 1,3). Buildwise vat het zo samen: op lage temperatuur levert een even grote radiator ongeveer drie keer minder vermogen dan op hoge temperatuur.

Een radiator gekozen voor 90/70 °C houdt in 55/45 °C dus maar ongeveer 41 % van zijn oorspronkelijke vermogen over. Maar de warmtevraag is intussen vaak gedaald (dubbel glas, geïsoleerd dak) en de installatie werd zelden krap berekend: die dubbele marge moet de berekening per kamer bevestigen.

Ook de hydraulica telt: een warmtepomp werkt vaak met 5 K verschil tussen aanvoer en retour, en volgens Buildwise vraagt een kleinere ΔT een hoger debiet. Leidingen, circulatiepomp en inregeling moeten dus gecontroleerd worden; in een circuit van 40 jaar oud is de installatie spoelen vóór de aansluiting een goede verzekering.

Welke radiatoren houden, welke vervangen?

• Meestal te houden: brede stalen paneelradiatoren (type 22 of 33) en grote gietijzeren radiatoren, als de berekening bevestigt dat ze de kamer aankunnen.
• Te vervangen of aan te vullen: te korte radiatoren in de woonkamer (grote ramen) en die in de badkamer, berekend op 24 °C.
• Lagetemperatuurradiatoren: ontworpen om bij 45-55 °C voldoende af te geven. Leefmilieu Brussel definieerde ze voor zijn vroegere premies als radiatoren die maximaal in 55/45 °C werken. Meer op onze pagina lagetemperatuurradiatoren.
• Ventiloconvectoren: een ventilator versterkt de warmteoverdracht, zodat een compact toestel volstaat bij lage temperatuur, soms met koelfunctie in de zomer. Een fabrikant raamt ze op ongeveer 900 tot 1.400 euro per kamer, btw inbegrepen.
• Radiatorventilatoren ("boosters"): volgens Energie+ compenseren ze realistisch een daling van 10 tot 15 °C in het regime, niet meer.

Isolatie: waar begin je?

Elke kW minder warmteverlies verkleint het nodige warmtepompvermogen én de nodige aanvoertemperatuur; dat is vaak rendabeler dan alle radiatoren vervangen.

Homegrade, het Brusselse adviescentrum, zegt het eenvoudig: "begin bovenaan", want via het dak gaat de meeste warmte verloren. Daarna volgen de muren (bijna een kwart van de verliezen), de vloer boven de kelder (ongeveer 15 %), en dan ramen en ventilatie. Het Vlaamse actieplan warmtepompen hanteert dezelfde logica: eerst de warmtevraag verlagen, dan overstappen.

1. Energieaudit en warmteverliesberekening: zie onze pagina energieaudit en EPB.
2. Dak of zoldervloer.
3. Luchtdichtheid en ramen, met correcte ventilatie.
4. Spouwmuren en kelderplafond, als dat haalbaar is.
5. 55-gradentest, daarna gericht radiatoren vervangen.
6. Warmtepomp gedimensioneerd op het nieuwe warmteverlies.

Lagetemperatuur-, hogetemperatuur- of hybride warmtepomp?

Volgens Energie+ dekt een hybride warmtepomp die ongeveer 30 % van het maximale vermogen levert zo'n 70 % van de jaarlijkse warmtevraag, en bij 60 % van het vermogen ongeveer 90 %; de ketel neemt de rest. Het Vlaamse actieplan warmtepompen ziet de hybride warmtepomp als een overgangsmaatregel voor woningen die nog niet warmtepompklaar zijn, en schat dat ongeveer 56 % van de Vlaamse woningen nu al kan overstappen op een volledig elektrische warmtepomp.

Meer uitleg op onze pagina's hybride warmtepomp en lucht-waterwarmtepomp.

De meest gemaakte dimensioneringsfouten

1. Het vermogen van de oude ketel overnemen. Leefmilieu Brussel waarschuwt: een te krachtige warmtepomp werkt niet optimaal (korte cycli, slijtage, meerkost).
2. Dimensioneren per m² of op basis van de radiatoren, wat Buildwise uitdrukkelijk afraadt.
3. Dimensioneren vóór het isoleren: isoleer je het dak een jaar later, dan is de warmtepomp te groot.
4. De hydraulica vergeten: te laag debiet of een vervuild circuit, en het vermogen raakt niet tot in de radiatoren.
5. De gewoontes van de ketel behouden: grote nachtverlagingen, slecht ingestelde stooklijn.
6. Sanitair warm water vergeten: de boiler en zijn voorrang wegen mee in het vermogen.

Rekenvoorbeeld: een halfopen woning uit 1978 in Vlaams-Brabant

Dit voorbeeld is illustratief: plausibele vorken, geen studieresultaat. Alleen een berekening volgens NBN EN 12831 van jouw woning geldt.

De woning: 150 m² verwarmd, lege spouwmuren, dubbel glas uit de jaren 90, 6 cm minerale wol in het dak, stookolieketel van 29 kW, oorspronkelijke stalen radiatoren van samen 20 tot 22 kW in 90/70 °C.

Met een warmtevraag van 12.000 tot 15.000 kWh per jaar na de werken geeft een SCOP van 3,35 (aanvoer 55 °C) ongeveer 3.600 tot 4.500 kWh stroom per jaar; een SCOP van 4,56 (aanvoer 35 °C) ongeveer 2.600 tot 3.300 kWh. Lager gaan in temperatuur levert dus elk jaar enkele honderden kWh op.

Voor het budget gaf Leefmilieu Brussel in 2025 7.000 tot 11.000 euro op voor een lucht-waterwarmtepomp zonder sanitair warm water en 8.000 tot 13.000 euro met, voor een woning van 120 m². Zie ook onze gids prijs van een warmtepompinstallatie en de stroomprijs voor een warmtepomp.

Premies in september 2026: wat geldt waar?

De stand van zaken op 23 september 2026; de bedragen staan in onze gids premies voor een warmtepomp in België.

• Vlaanderen: de Mijn VerbouwPremie voor een warmtepomp blijft bestaan. Voorwaarden: een warmteafgiftetemperatuur van maximaal 55 °C en installatie of validatie door een RESCert-installateur. Sinds 1 maart 2026 bedraagt de premie voor de hogere inkomens 1.500 euro voor een lucht-waterwarmtepomp en 800 euro voor een hybride; lagere inkomens krijgen meer. Controleer je doelgroep op vlaanderen.be.
• Wallonië: het huidige premiestelsel stopt op 30 september 2026; vanaf 1 oktober 2026 nemen Rénopack en Rénoprêt het over, met een verplichte voorafgaande audit.
• Brussel: de Renolution-premies zijn opgeschort, zonder regeringsbeslissing over nieuwe steun.
• Btw: voor een woning ouder dan 10 jaar valt renovatie in principe onder het verlaagde tarief van 6 % (onder voorwaarden); het tijdelijke 6 %-tarief 2026-2030 geldt voor woningen jonger dan 10 jaar.

Ons advies als verwarmingsinstallateur

De echte vraag is niet "moet ik mijn radiatoren vervangen?" maar "op welke temperatuur kan mijn woning verwarmd worden?". Isoleer eerst wat eenvoudig is, doe deze winter de 55-gradentest, laat het warmteverlies berekenen en vervang enkel de radiatoren die de overstap blokkeren.

VCN Energy begeleidt die studie en de installatie in Waals-Brabant, Brussel, Wallonië en een deel van Vlaanderen: boek online een afspraak, bel 010 80 20 92 of mail naar [email protected].

Veelgestelde vragen

Kan een warmtepomp werken met gietijzeren radiatoren?

Ja, als hun vermogen volstaat bij de gekozen aanvoertemperatuur. Grote gietijzeren radiatoren in oude woningen hebben vaak een flink afgifteoppervlak, maar zoals elke radiator geven ze in regime 55/45 °C maar ongeveer de helft van hun nominale vermogen. De 55-gradentest en een warmteverliesberekening per kamer tonen of ze kunnen blijven of aangevuld moeten worden.

Welke aanvoertemperatuur voor een warmtepomp met radiatoren?

Liefst 45 tot 50 °C bij strenge vorst en maximaal 55 °C. Bij een lucht-waterwarmtepomp van 8 kW zakt de SCOP van 4,56 bij 35 °C naar 3,35 bij 55 °C, ongeveer 36 % meer stroom voor dezelfde warmte. De Vlaamse Mijn VerbouwPremie vraagt bovendien een afgiftetemperatuur van maximaal 55 °C. Moet het warmer, dan is hybride vaak verstandiger.

Moet ik mijn woning eerst isoleren voor ik een warmtepomp plaats?

Dat is sterk aan te raden. Leefmilieu Brussel noemt isolatie een voorwaarde: ze maakt verwarmen op lage temperatuur mogelijk met een kleinere, goedkopere warmtepomp. Begin bij het dak, waar het grootste verlies zit, en pak dan luchtdichtheid en ramen aan. Ook het Vlaamse actieplan warmtepompen zegt: eerst de warmtevraag verlagen, dan overstappen.

Hoe weet ik of mijn woning warmtepompklaar is?

Doe de 55-gradentest: zet bij koud weer de aanvoertemperatuur van je ketel op maximaal 55 °C, draai alle thermostatische kranen open en beperk het verschil tussen dag en nacht tot 2 °C. Blijven alle kamers comfortabel, dan is je woning waarschijnlijk geschikt. Laat dat daarna bevestigen met een warmteverliesberekening volgens NBN EN 12831 door een vakman.

Is een hybride warmtepomp een goede oplossing voor een oude woning?

Ja, als tussenstap. Volgens Energie+ dekt een warmtepomp met ongeveer 30 % van het maximale vermogen zo'n 70 % van de jaarlijkse warmtevraag, terwijl de ketel de koudste dagen neemt. Handig als je de isolatie over enkele jaren spreidt of sommige radiatoren niet kunt vervangen. Het Vlaamse actieplan warmtepompen ziet hybride als overgangsmaatregel.

Welk warmtepompvermogen voor een woning van 150 m² uit de jaren 70?

Een vuistregel per m² is niet betrouwbaar: Buildwise raadt oude W/m²-tabellen af. Ter illustratie kan een halfopen woning van 150 m² 14 tot 16 kW verliezen vóór de werken en 8 tot 10 kW na isolatie van dak, spouwmuur en luchtlekken. Het vermogen moet uit een berekening per kamer komen, nooit uit het vermogen van de oude ketel.

Bronnen

• Émission de chaleur à basse et très basse température (FR) — Buildwise
• Déperditions calorifiques - charge thermique (FR) — Buildwise
• Innovation Paper 53: Le défi des pompes à chaleur en rénovation (2025, FR) — Buildwise
• Is het mogelijk om de bestaande radiatoren te hergebruiken met een warmtepomp? (video) — Buildwise
• Mijn VerbouwPremie voor warmtepomp — Vlaanderen.be
• Visienota Actieplan Warmtepompen 2030 — Vlaamse Regering
• Hoe werkt de Verwarmingstest? — Milieu Centraal
• Instructie: temperatuur cv-ketel verlagen, de 50-gradentest — Milieu Centraal
• Pompe à chaleur et haute température (FR) — Energie+ (UCLouvain, SPW)
• Choisir l'émetteur de chaleur d'une PAC (FR) — Energie+ (UCLouvain, SPW)
• La pompe à chaleur : une solution d'avenir (FR) — Leefmilieu Brussel
• Besoins et exigences pour le dimensionnement d'une installation de chauffage (FR) — Leefmilieu Brussel
• Les primes RENOLUTION (FR) — Leefmilieu Brussel
• Isolation thermique d'une maison bruxelloise (FR) — Homegrade
• Gouvernement wallon du 16 juillet 2026 (FR) — Wallonie.be
• Gedelegeerde verordening (EU) nr. 811/2013 — EUR-Lex
• Circulaire 2026/C/19 relative au taux réduit de TVA pour les pompes à chaleur (FR) — blog ITAA/OECCBB
• Daikin Altherma 3 R, productcatalogus 2022 — Daikin
• Combiner une pompe à chaleur avec des radiateurs (FR) — Vaillant België
• Correction factors (Delta T conversion) — Zehnder